logo
پنجشنبه 28 تير 1397 - 
 جديدترين اخبار:فروش ۴۴۰۰ میلیارد تومان اموال مازاد بانک‌ها   واگذاری سهام عدالت در قالب واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری   ابلاغ قانون الحاق موادی به قانون رفع موانع تولید رقابت پذیر و ارتقای نظام مالی   مبانی و اصول مدیریت آموزشی   خانه‌تکانی ایران در حوزه‌های اقتصاد و صنعت    محورهای پیشنهادی کمیسیون فلسفه و روش شناسی علوم انسانی اسلامی پنجمین کنگره تصویب شد      برگزاری اولین جلسه کمیسیون علوم سیاسی پنجمین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی      گزارشی از مواضع علمای شیعه در جنگ‌های اقتصادی   دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت با رهبر انقلاب               

 کد خبر: 14463   زمان ارسال : 1397-02-05 17:28:24    تعداد بازدید: 100    نویسنده:  
اندیشه سیاسی سید جواد طباطبایی (1)

در اين مقاله آثار سيد جواد طباطبايي، حتي المقدور معرفي مي شود، تا به انديشة سياسي وي نزديك شويم. آثار طباطبايي عمدتاً پژوهشي دربارة تاريخ انديشة سياسي در غرب و ايران از سال 1500 ميلادي به بعد است. اين مطالعات به طور تطبيقي انجام شده و سيد جواد كوشيده است، تأثيرات متقابل انديشة سياسي ايران و غرب را به نمايش بگذارد.

نویسنده:سید مرتضی نبوی

رییس مرکز پژوهشی مطالعات راهبردی توسعه 

چكيده

در اين مقاله آثار سيد جواد طباطبايي، حتي المقدور معرفي مي شود، تا به انديشة سياسي وي نزديك شويم.

آثار طباطبايي عمدتاً پژوهشي دربارة تاريخ انديشة سياسي در غرب و ايران از سال 1500 ميلادي به بعد است. اين مطالعات به طور تطبيقي انجام شده و سيد جواد كوشيده است، تأثيرات متقابل انديشة سياسي ايران و غرب را به نمايش بگذارد.

طباطبايي، خواجه نظام الملك طوسي را به اين دليل داراي « انديشة سياسي » مي داند، كه در آثار خود « سرشت قدرت سياسي و نهادهايي كه اين قدرت درون آن ها توليد و تفحّص مي شود را بحث كرده و توضيح داده است. » . وي « علم مدني » فارابي را از اين حيث « فلسفه سياسي » مي خواند كه او دستگاهي منظم از مفاهيم منسجم عرضه كرده و در مضمون آن مفاهيم، شئون و احكام قدرت سياسي و مناسبات مدني را توضيح داده است.

طباطبايي ايران دورة اسلامي را داراي انديشه اي مي داند كه تركيب موزوني از فقه و كلام اسلامي، انديشة ايرانشهري و فلسفة يوناني با محوريت تعقّل است.

ايران، دورة اسلامي در فاصلة سده ي دوم تا پنجم قمري، به دليل اين انديشة عقل محور، به عصر زرين فرهنگ ايران و دوران نوزايش اسلامي دست يافته است. از نظر طباطبايي با چيرگي تركان ( غزنويان و سپس سلجوقيان ) بر ايران و در نهايت حملة مغول، دوران زوال انديشة سياسي و انحطاط ايران آغاز مي شود تا به جنبش مشروطه مي رسيم. طباطبايي اين دوره را « قرون وسطاي » تاريخ ايران مي نامد. طباطبايي در دوره جديد، تركيب فقه و كلام اسلامي، انديشة ايرانشهري و فلسفه يوناني را « سنت قدمايي » يا انديشة قديم نامگذاري مي كند. با جنبش مشروطه خواهي، ايران در آستانه تجدّد مي ايستد و جدال انديشة قديم و انديشة جديد شكل مي گيرد. اين جدال فكري بين آخوند خراساني، ميرزاي ناييني و طرفداران آنها از يكطرف با شيخ فضل الله نوري و طرفداران او از طرف ديگر، در مي گيرد.

مهمترين پيامد پيروزي مشروطيت، تدوين نظام حقوقي جديد بر پاية قانون شرع مي باشد. اگر سنت انديشگي قديم بر سه نص؛ اسلام، ايرانشهري و فلسفه يوناني تنيده شده است، در انديشة جديد نص جديدي با عنوان « تجدّد » وارد مي شود و ايران امروز داراي چهار نص انديشگي است.

يكي از دستاوردهاي مهم مطالعات و پژوهشهاي طباطبايي، طراحي روش و معرفت شناسي جديد با الهام از فلسفة ملاصدرا، ايده آليسم آلماني، علم منطق هگل، روش شناسي فوكو( تحليل گفتار ) و در نهايت اجتهاد خود ايشان است. وي با اين روش سراغ سنت قدمايي و نقد آن با هدف دستيابي به انديشة و نظرية جديد سياسي براي توسعه و شكوفايي فرهنگ و تمدن ايران امروز مي رود.

طباطبايي ايدئولوژيهاي جامعه شناسانه، سنت گرايي و توقف بر سنت قدما را از موانع مهم دستيابي به انديشة سياسي جديد مي داند و معتقد است، ابتدا بايد اين موانع را از سر راه برداشت.

طباطبايي خود را همچون فارابي يا صدرا داراي فلسفه يا انديشة سياسي منسجم و سامان يافته نمي داند، اما وي طرحي نو در افكنده، تا با تكميل قطعات آن، راه را براي تبيين و تدوين انديشة جديد و راهگشا باز كند. وي قطعاتي از اين پازل را طراحي و در صدد تكميل بقية آن است.

مقدمه

 براي بررسي تاريخ انديشه سياسي در ايران ابتدا بايد مقاطعي كه اين انديشه بصورت متمايز شكل گرفته و داراي نقطه ي عطفي است مشخص شود و سپس برخي اندشمندان سياسي كه در هر مقطع در اوج و قله قرار دارند شناخت. براي شناخت هر انديشمند بايد شرح زندگي، زيست بوم، آثار و در نهايت يك جمع بندي از انديشه سياسي وي ارائه كرد.

تقسيم بندي مقاطع انديشه سياسي آنچنان كه رايج است و در آثار سيد جواد طباطبايي مشاهده مي شود شامل:

1-    ايران باستان ( انديشه ايرانشهري )

2-    دوره اسلامي ( كتاب و سنت )

3-    دوره ورود فلسفه يوناني ( فلسفه اسلامي )

4-    دوره مشروطه ( انديشه مشروطه ايراني )

5-    انقلاب اسلامي

در اين مقاله بنا براين است كه انديشه سياسي دكتر سيد جواد طباطبايي مورد ارزيابي قرار گيرد. ابتدا شرح زندگي و شرايط اجتماعي زيست سياسي وي، آثار برجسته ي وي و در نهايت يك جمع بندي از انديشه سياسي تقديم مي گردد.

شرح زندگي

سيد جواد طباطبايي شب 23 آذر 1324 متولد شد. آن شب فرقه ي دموكرات با پشتيباني ارتش روسيه تبريز را اشغال كرد و قصد داشت آذربايجان را از ايران جدا كند. پدر و عمويش بازاري بودند و مصدقي به حساب مي آمدند. پدر و عموي سيد جواد علاقه به مطالعه و كسب علم هم داشتند. سيد جواد در ايام نوجواني زبان فارسي، عربي و فرانسه را فراگرفت. وي عربي را در حوزه علميه و فرانسه را نزديك كشيش ارمني فرانسوي زبان آموخت. طباطبايي با سرعت منظومه ي حاج ملاهادي سبزواري را نزد آيه الله حاج سيد مرتضي ولوي فرا گرفت.

وي بعد از دبيرستان به تهران مي آيد و در دانشكده حقوق دانشگاه تهران پذيرفته مي شود. او در تهران اسفار ملاصدرا و الهيات شفاي ابن سينا را نزد « جواد مصلح » در دانشكده الهيات فرا مي گيرد.

او براي زبان فارسي اهميت خاص قايل است . زيرا اين زبان را داراي بار علمي، ادبي و فرهنگي فوق العاده اي مي داند.

او از اساتيد خود در دانشكده حقوق، از سيد محمد مشكات و محمود شهابي به نيكي ياد مي كند. نزد اين اساتيد فقه و اصول فرا مي گيرد. او همزمان تحصيل در دانشكده حقوق، در دانشكده هاي ادبيات و الهيات سر كلاس درس اساتيد بنام شركت مي كرد.

هانري كربن در آن مقطع تابستانها به تهران مي آمد و خلاصه درس هاي خود در فرانسه را در تهران تدريس مي كرد. شاگردان كلاس او اساتيد فرانسه زبان دانشگاه بودند، سيد جواد كه دانشجو است بعلت تسلط به زبان فرانسه و آشنايي با اسفار و شفا در كلاسهاي درس كربن شركت مي كند.

وي از آيه الله ناييني و استاد    او آخوند خراساني صاحب كفايه و اصولي برجسته و شاگرد حكمت حاج ملاهادي سبزواري به عظمت ياد مي كند و نقش آنها را در نهادينه كردن مشروطه ي ايراني تبيين مي كند.

او براي هگل به عنوان اولين فيلسوفي كه « فلسفه سياسي » را بنيان نهاده، اهميت زيادي قايل است و معتقد است او باب ايده آليسم آلماني را به روي وي گشوده است. سيد جواد معتقد است لنين به خوبي منطق هگل را استخراج كرده و به رشته ي تحرير در آورده است. او مي گويد در دوران دانشجويي مثل   بقيه ي دانشجويان دانشكده حقوق به اصطلاح چپ بوده است. سيد جواد مي گويد نزد فرديد رفتم كه پديدار شناسي هگل بخوانم ولي ديدم همه اش از هايدگر سخن مي گويد. طباطبايي ارادتي به هايدگر و هم فرديد ندارد. او معتقد است فرديد از هيچ چيز به اندازة آزادي و برابري بدش   نمي آيد.

او حميد عنايت را زبان دان ولي در فلسفه اهل تفنّن و نه پژوهش مي داند. براي درسنامه هايش هم اهميتي قايل نيست.

او روشنفكران ايراني و روشنفكران به اصطلاح ديني را با يك چوب مي راند. به نظر وي آل احمد، شريعتي، سروش، ميرسپاسي، آرامش دوستدار و آخوند زاده افراد كم عمق، سطحي و كم سواد هستند. او معتقد است شريعتي و سروش حتي اصلاح ديني لوتر آلماني را برعكس فهميده اند. او سال 57 و بعد از انقلاب از لوكاچ كه بواسطه هگل به او علاقه مند شده بود عبور مي كند. براي آگاهي بيشتر از زندگينامه و    كارنامه ي علمي آقاي طباطبايي مي توان به نشريه « مهرنامه » شماره 29 تاريخ تيرماه 1392 ص 183 196 مراجعه كرد.

آثار سيد جواد طباطبايي

طباطبايي در نظر دارد، مجموعه‌اي پيرامون تاريخ انديشه‌ي سياسي جديد در اروپا و تأملي دربارة ايران از سال 1500 ميلادي به بعد تهيه و منتشر نمايد. تاريخ انديشه سياسي جديد در اروپا، شامل 9 كتاب و تأملي دربارة ايران، شامل 5 كتاب مي‌شود. جلد نخست انديشه سياسي جديد اروپا از «رنسانس تا انقلاب فرانسه» را در بر مي‌گيرد كه خود شامل سه دفتر (سه كتاب) است. جلد دوم از «انقلاب فرانسه تا جنگ جهاني اول» را در بر مي‌گيرد كه خود شامل سه دفتر (سه كتاب) است. جلد سوم قرن بيستم را در بر مي‌گيرد كه باز خود شامل سه دفتر (سه كتاب) مي‌باشد.

عناوين جلد نخست انديشه سياسي جديد اروپا شامل سه دفتر به شرح زير است:

-        انديشه سياسي جديد در اروپا: 1789- 1500، 1382، دفتر نخست از جلد نخست

-        جدال قديم و جديد در الهيات و سياسات، ويراست دوم، انتشارات مينوي خرد: 1393

-        انديشه سياسي جديد در اروپا: 1789- 1500، دفتر دوم از جلد نخست، جدال قديم و جديد در فلسفه حقوق و جمهوري خواهي نوآيين (در دست انتشار)

-        انديشه سياسي جديد در اروپا: 1789- 1500 دفتر سوم از جلد نخست، نظام‌هاي نوآيين در انديشة سياسي، انتشارات مينوي خرد: 1393

عناوين دو دفتر از جلد دوم كه در دست تهيه است، به شرح زير مي‌باشد:

-        انديشه سياسي جديد در اروپا: 1914- 1789، دفتر نخست از جلد دوم، فلسفه انقلاب فرانسه، از كانت تا ماركس

-        انديشه سياسي جديد در اروپا: 1914- 1789، دفتر دوم از جلد دوم، فلسفه سياسي ايده‌اليسم آلماني از كانت تا هگل

مجموعه‌ي «تأملي دربارة ايران» شامل سه جلد به شرح زير مي‌باشد:

-        تأملي دربارة ايران، جلد نخست: ديباچه‌اي بر نظرية انحطاط ايران، چاپ سوم، 1382 نشر نگاه معاصر

-        تأملي دربارة ايران، جلد دوم: نظريه حكومت قانون در ايران، بخش نخست: مكتب تبريز و مباني تجددخواهي، انتشارات مينوي خرد، 1392

-        تأملي دربارة ايران، جلد دوم: نظرية حكومت قانون در ايران، بخش دوم: مباني نظريه مشروطه‌خواهي، انتشارات مينوي خرد: 1392

-        جلد سوم تأملي دربارة ايران (كه هنوز تهيه نشده)، شامل دوم بخش (دو كتاب) است، بخش نخست به تفسير حقوقي مشروطه و دورة رضا پهلوي خواهد پرداخت و بخش دوم، شامل دورة محمدرضا پهلوي مي‌شود.

سيد جواد طباطبايي در اين 15 كتاب، وضعيت انديشه سياسي جديد اروپا و انديشه‌ي سياسي ايران را از سال 1500 ميلادي به بعد طور تطبيقي و بنيادي بررسي مي كند.

طباطبايي به تعبير خودش (كتاب‌هاي متفرقه‌ي) ديگري را نيز به رشته‌ي تحرير درآورده كه مكمل طرح تفصيلي او براي تاريخ انديشه سياسي ايران و اروپا است. اين كتاب‌ها به شرح زير است:

-        درآمدي بر تاريخ انديشه سياسي در ايران، تهران، كوير، چاپ 10، سال 1388

-        زوال انديشه سياسي در ايران، تهران، كوير، چاپ هشتم، 1387

-        ابن خلدون و علوم اجتماعي (پايان نامه براي يك دوست)، تهران، طرح نو، چاپ سوم، 1386

-        خواجه نظام الملك گفتار در تداوم فرهنگي ايران، تهران، طرح نو، 1375

-        مفهوم ولايت مطلقه در انديشه سياسي سده‌هاي ميانه، انتشارات مينوي خرد، 1382، چاپ دوم

-        سقوط اصفهان به گزارش كروسينسكي، تهران، مينوي خرد، چاپ پنجم، 1392

-        تأملي در ترجمة متن‌هاي انديشه سياسي جديد، مورد شهريار ماكياولي، انتشارات مينوي خرد، 1392

آثار زير هم با ترجمة آقاي طباطبايي منشتر شده است:

-        فلسفه ايراني و فلسفه تطبيقي، هانري كربن، تهران، طوس، 1365

-        تاريخ فلسفه اسلامي، جلد دوم، هانري كربن، تهران، كوير، چاپ دهم، 1388

-        تاريخ فلسفه اسلامي، متن كامل، تهران، نشر كوير و انجمن ايران‌شناسي فرانسه، چاپ ششم، 1387

-        يادداشت‌هايي درباره ديالكتيك ولاديمير لنين

-        لنين و فلسفه و سه مقاله ديگر- آلتوسر

معرفي برخي آثار سيد جواد طباطبايي

در اين قسمت به ترتيب آثار زير معرفي مي شود. برخي از آثار با توجه ب اهميت بيشتري كه در تاريخ انديشه سياسي ايران دارد، با تفصيل بيشتر و برخي به اختصار معرفي مي گردد:

1-    تأملي درباره ايران، جلد نخست: ديباچه اي بر نظرية انحطاط ايران

2-    تأملي درباره ايران، جلد دوم: نظريه حكومت قانون در ايران، بخش نخست: مكتب تبريز و مباني تجدّد خواهي

3-    تأملي دربارة ايران، جلد دوم: نظريه حكومت قانون در ايران، بخش دوم: مباني نظرية مشروطه خواهي

4-    ابن خلدون و علوم اجتماعي ( گفتار در شرايط امتناع علوم اجتماعي در تمدّن اسلامي )

5-    جدال قديم و جديد: تاريخ انديشه سياسي جديد در اروپا ( جلد نخست ) از نوزايش تا انقلاب فرانسه ( بخش نخست )

6-    « زوال انديشه سياسي درايران » گفتار در مباني نظري انحطاط ايران

7-    درآمدي بر تاريخ انديشة سياسي در ايران 

 

این مطلب ادامه دارد .....

*****
نام و نام خانوادگی ایمیل
پیغام
کد امنیتی مقابل را وارد کنید کد امنیتی

printer